Arkhe Nedir?

Eski Yunan felsefecileri, Plüralist filozoflar ve Miletos Okulu


Yunanca‘da “başlangıç, ilk”; Latince‘de “başlangıç, köken” gibi anlamlara gelir.
Başlangıcı neydi? sorusunu sorar ve cevap arar. Antik Yunan felsefesinde her şeyi oluşturan
temel yapı taşına “Arkhe” denilirdi. Evrendeki her şeyin temel yapı taşını araştırır.
Arkhe aynı zamanda felsefenin başlangıcı olarak kabul
görülür ve bu kavramı ilk ortaya atanlar Miletos Okulu‘nun temsilcileri olan Thales, Anaksimandros
ve Anaksimenes’dir. Miletos okulu bugün Aydın ili sınırları içerisinde bulunan milet bölgesinde
etkinlik göstermiştir. Bu okulla birlikte mitos temelli düşüncelerden, logos temelli düşünce
biçimlerine doğru bir değişim başlamıştır. Bu dönüşümle beraber düşünme anlayışının en temel kavramı
“arkhe” oluşmuştur.

Peki evrenin arkhesi tanrı mı, madde mi?

Thales’in Arkhe Anlayışı

İlk filozof kabul edilen Thales “Başlangıçta
su vardı ve her şey sudan doğdu” demiştir.
Thales için su evrenin ilk ve ana maddesidir yani evrenin arkhesidir.
Aristoteles, Thales’in bu görüşünü 2 farklı açıdan ele almıştır. Bilgi ve mitoloji. Bilgiye
dayanan yanı, suyun her şeyin kökeninde var olması; bunun sebebi hayatın su ve nemlilikten
beslenmesidir. Mitolojiye dayanan yanı ise yeryüzünün su üzerinde bulunmasının dayandırıldığı
Okeanos‘la ilgilidir. Bu anlayışa göre Okeanos, dünyanın başlangıcında vardı. Walther Kranz‘a göre
Thales için her şey tanrısaldır. Bunları baz alarak Thales’in görüşünü 3 ayrı şekilde ele
almak mümkündür. Suyu her şeyin arkhesi olarak görmesi, yeryüzünün suyun üzerinde olması ve her şeyin
tanrısal olduğudur. Tahles’in bu anlayışı üzerine felsefi açıdan tartışılması, Aristoteles’in evrenin
tek ve birden çok ögeden oluştuğunu düşünen filozoflar arasında ayrım yaptığı, dünyadaki değişimlerin
de baz alındığı Oluş Ve Bozuluş Üzerine adlı kitabında gerçekleşir.

Eski Yunan Felsefesinde Arkhe

Eski Yunan felsefesinde yaklaşımların ilki arkhenin doğada olan şeyler üzerine olmasıdır. Ateş, su, toprak ve
havadan biri ya da hepsinin arkhe olmasıdır. Thales için suyun, Empedokles için ateş, su, toprak, hava;
Anaksimenes‘in havayı arkhe olarak görmeleri buna örnektir. Diğeri ise doğaüstü olayları göz önünde
bulundurur. Demokritos‘un duyularla algılayamadığımız atomları arkhe olarak kabul etmesi ve Anaksimandros‘un
apeironu örnek olarak verilebilir. Anaksimandros’un apeironu evrenin sınırlı bir şeyden oluşamayacağıdır.
Apeiron sınırsız, belirsiz, her şeyden önce gelen ve var olan her şeyin ilk ilkesidir. Anaksimenes,
Anaksimandros’un arkhe anlayışna karşı gelip, arkhenin “hava” olduğunu söylemiştir. Her şeyin havadan
geldiğini, sonsuz olduğunu ve dağılıp tekrardan hava olduğunu söylemiştir; fakat apeiron gibi belirsiz
değildir. Nefes almamızı sağlayan hava olduğu için arkenin hava olduğunu söylemiştir. Herakleitos da
Anaksimenes gibi arkhenin ateş olduğunu söyleyip, “ateşte yanan her şey ateşe dönüşür fakat ateş her
zaman ateştir; başka bir şeye dönüşmez” demiştir. Herakleitos’a göre, evrendeki tüm olayların gerçekleşmesini
sağlayan bir ilke, ölçü vardır; bu ilkenin “logos” olduğunu ve aşkın olmayıp, içkin olduğunu belirtmiştir.
Herakleitos’a göre oluş her zaman vardır fakat Parmenides bu görüşü reddederek “varlık tektir ve değişmez”
demiştir. Var olmayan şey düşünülmez, varlık duyularla bilinemez, bizi varlığa ulaştıracak şey “logos”tur.

Plüralist filozoflar (Empedokles, Anaksagoras ve Atomcular)

Plüralist filozoflar arkenin tek değil birden çok olduğunu iddia
edip, Herakleitos ve Parmenides’in görüşlerini aynı anda kabul etmişlerdir. Empedokles 4 arkhenin
(ateş, su, toprak, hava) olduğunu söyleyerek tekil arkhe felsefecilerinin görüşlerini reddetmiştir.
Anaksagoras‘a göre arkhe, “sperma“dır ve spermayı harekete geçiren güç “nous“tur. Nous: Yunanca’da
genel olarak akıl anlamına gelir ve ilk olarak Anaksagoras tarafından kullanılmıştır. Anaksagoras’a
göre kaosu düzene sokan güce “nous” denir ve kaostan kozmosa geçişin ilkesidir. Atomcular‘a göre (Leukippos ve
Demokritos) “varlığın yapı taşı yani arkhe atomlardır” görüşünü savunmuşlardır.

Arkheye kozmolojik boyuttan çok ontolojik boyutta bakan Pythagoras: Evrende bir harmoni vardır ve
ilk maddesi “sayı”dır demiştir.

Yazıyı paylaş

2 hakkında “Arkhe Nedir?” görüş

Bir cevap yazın